در میان انبوه کتابهای منتشر شده درباره قیام عاشورا، اثری وجود دارد که نه تنها یک مجموعه شعر، بلکه سندی تاریخی از پیوند ادبیات، دین و مبارزه در دوران پیش از انقلاب اسلامی است. «حسین پیشوای انسانها» که در سال ۱۳۴۳ و در اوج خفقان سیاسی منتشر شد، چنان تأثیری بر فضای فرهنگی و اجتماعی آن دوران گذاشت که نام گردآورندهاش، حاج محمود اکبرزاده، را در فهرست تحت نظر ساواک قرار داد.
کتاب عاشورایی که فقط یک دفتر شعر نبود؛ نگاهی به ترکیب بینظیر آن
«حسین پیشوای انسانها» فراتر از یک مجموعه شعر عاشورایی، گلچینی از اشعار، مقالات و نوشتههای بیش از صد شاعر، نویسنده و اندیشمند ایرانی و غیرایرانی است که هر یک از زاویهای متفاوت به قیام امام حسین (ع) نگاه کردهاند. این اثر که در دوران اوج اختناق حکومت پهلوی و تنها یک سال پس از قیام ۱۵ خرداد منتشر شد، با گردآوری آثاری که از قیام عاشورا به عنوان الگویی برای مبارزه با ظلم یاد میکردند، صرفاً یک اقدام ادبی نبود، بلکه اقدامی فرهنگی و اجتماعی در مسیر بیداری جامعه محسوب میشد. تنوع نگاهها در این کتاب، که از دیدگاه شاعران و متفکران جهان اسلام تا برخی نویسندگان غیرمسلمان را در بر میگیرد، آن را به یکی از مهمترین مجموعههای عاشورایی دهه ۴۰ تبدیل کرده است.
داستان انتشار کتابی که ساواک را هراساند؛ ناگفتههای حاج محمود اکبرزاده
انتشار کتاب در سال ۱۳۴۳، توجه ساواک را به عنوان یک اثر تحریکآمیز جلب کرد و به مرور زمان، فعالیتهای فرهنگی حاج محمود اکبرزاده که پیش از این نیز شناخته شده بود، تشدید شد و در نهایت به بازداشت و زندانی شدن وی انجامید. انتشارات «سپیده» که در سال ۱۳۴۴ با همکاری شخصیتهای شاخصی از جمله رهبر شهید انقلاب، محسن محسنیان و حاج کاظم تدین تأسیس شد، ادامهدهنده راه این کتاب بود و باعث حساسیت بیشتر دستگاه امنیتی نسبت به اعضای آن شد. در نسخه جدید این کتاب که توسط انتشارات راه یار منتشر شده، علاوه بر متن کامل چاپ اول، بخشهایی تازه شامل «درآمد»، «پیشگفتار» و همچنین روایتهایی از زندگی و فعالیتهای حاج محمود اکبرزاده افزوده شده است که مخاطب امروز را با زمینههای تاریخی و تأثیرات این اثر ارزشمند آشنا میکند.
ابعاد سیاسی و تاریخی کتاب در گفتار استادان و پژوهشگران
نکته دیگری که بر اهمیت این کتاب میافزاید، مقدمههای آن است. استاد محمدتقی شریعتی در مقدمه خود به جایگاه عاشورا در بیداری جامعه اسلامی پرداخته و نقش نهضت حسینی را در شکلگیری اندیشههای دینی و مبارزاتی بررسی کرده است. همچنین حاج محمود اکبرزاده در مقدمه خود، نه تنها به معرفی کتاب پرداخته، بلکه به نوعی آسیبشناسی از وضعیت شعر و ادبیات مذهبی آن روزگار نیز انجام داده است. در ویرایش جدید، ویراستار کتاب محمدکاظم کاظمی تأکید کرده که نباید این کتاب را با معیارهای شعر مذهبی امروز سنجید، زیرا این اثر در دورهای منتشر شده که شعر انقلاب اسلامی در آغاز راه خود بوده و بسیاری از شاعران شناختهشده امروز، فعالیت جدی خود را شروع نکرده بودند. او همچنین از حاج محمود اکبرزاده به عنوان شخصیتی یاد کرده که شایسته است یادنامهای حاوی خاطرات و روایتهای مختلف از وجوه گوناگون زندگی و زمانه او فراهم آید.
سندی ماندگار از تاریخ ادبیات آیینی ایران برای نسل امروز
«حسین پیشوای انسانها» امروز پس از نزدیک به شش دهه، نه تنها یک کتاب برای مطالعه اشعار عاشورایی، بلکه دریچهای به سوی فضای فکری دهه ۴۰، دغدغههای نویسندگان مذهبی و جریانهای فرهنگی مؤثر در شکلگیری انقلاب اسلامی است. این اثر برای طیف گستردهای از مخاطبان، از علاقهمندان به ادبیات آیینی و تاریخپژوهان گرفته تا دانشجویان علوم انسانی، ارزش مطالعاتی بالایی دارد و نشان میدهد که چگونه ادبیات عاشورایی در دوران قبل از انقلاب، به عنوان سرچشمه اندیشه و آگاهی، به حرکت فرهنگی جامعه دامن میزده است. انتشار دوباره این کتاب توسط انتشارات راهیار، فرصتی است برای بازخوانی بخشی از حافظه فرهنگی جامعه ایران و درک بهتر پیوند ناگسستنی میان عاشورا، ادبیات و مقاومت.
محمدرضا صبوری، از روزنامهنگاران باسابقه و متعهد در تیم تحریریه مجله خبری است. او با سالها تجربه در عرصه رسانه، به عنوان یک تحلیلگر و گزارشگر قابل اعتماد شناخته میشود. صبوری به دلیل دقت، دانش و تخصص خود در پوشش اخبار مهم، به یکی از ستونهای اصلی تیم تبدیل شده است.