استان گلستان بهعنوان یکی از قطبهای اصلی کشاورزی کشور، با برخورداری از تنوع اقلیمی و ظرفیتهای کمنظیر در تولید محصولات استراتژیک، نقشی حیاتی در تأمین امنیت غذایی ایران ایفا میکند. با این حال، آنچه امروز پایداری تولید و معیشت کشاورزان این دیار را تهدید میکند، نه کمبود توان تولید، بلکه خلأ در حلقه نهایی زنجیره ارزش یعنی بازار، بستهبندی و فروش است. در این میان، کشت قراردادی بهعنوان راهکاری کارآمد، میتواند با حذف واسطهها و تضمین خریدار، این بنبست دیرینه را برای کشاورزان گلستانی بشکند و مسیری تازه برای توسعه پایدار کشاورزی استان بگشاید.
کشت قراردادی؛ پاسخی به چالشهای ساختاری کشاورزی گلستان
ساختار فعلی کشاورزی در گلستان که اغلب بر پایه تولید انبوه و فروش بدون برنامهریزی استوار است، سالهاست که کشاورزان را در چنبرهای از نوسانات قیمت، هزینههای کمرشکن تولید و عدم اطمینان از فروش محصول گرفتار کرده است. از سوی دیگر، دولت نیز بهتنهایی زیر بار سنگین خرید تضمینی، انبارداری و مدیریت بازار محصولات کشاورزی، توانِ بهرهوری حداکثری از منابع را از دست داده است. در چنین شرایطی، گذار از کشاورزی معیشتی و پراکنده به کشاورزی قراردادی نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اجتنابناپذیر برای نجات کشاورزی گلستان محسوب میشود.
علیاکبر مهقانی، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی گلستان، در گفتوگو با خبرنگار مهر، با تأکید بر اینکه کشاورزی قراردادی تنها راه عبور از مشکلات فعلی بخش کشاورزی است، اظهار کرد: در مدل کشت قراردادی، صنعت از ابتدای فصل کشت وارد میشود، نهادهها و سرمایه در گردش را تأمین میکند و در پایان، هزینهها را از محل محصول نهایی تسویه مینماید. به گفته وی، تداوم شیوههای سنتی خرید تضمینی و تولید بدون بازار مشخص، هم کشاورز و هم دولت را بهطور همزمان متضرر میکند.
از تأمین نهاده تا تسویه شفاف؛ چگونه کشت قراردادی کار میکند؟
معاون بهبود تولیدات گیاهی جهادکشاورزی گلستان با اشاره به نقش کلیدی صنایع در این الگو، تصریح کرد: کارخانههای آرد، روغنکشی، نساجی، صنایع غذایی و سایر واحدهای مصرفکننده مواد اولیه باید از ابتدای فصل کشت وارد قرارداد شوند و بهجای خرید محصول در پایان فصل، در فرآیند تولید مشارکت داشته باشند. در این مدل، صنعت فقط خریدار نیست، بلکه شریک تولید محسوب میشود و بخشی از نهادهها، بذر، کود، سم، خدمات فنی و سرمایه در گردش مورد نیاز کشاورز را تأمین میکند تا محصولی منطبق با نیاز خود دریافت کند.
مهقانی در ادامه به تشریح نقش نهادهها در این الگو پرداخت و گفت: در کشت قراردادی، بذر، کود، سم و حتی مشاوره فنی میتواند از سوی خریدار یا از مسیر قرارداد تأمین شود تا کشاورز با دغدغه کمتر و کیفیت بالاتر تولید کند. وقتی صنعت، رقم مورد نیاز خود را از ابتدا مشخص میکند، کشاورز نیز بر همان اساس کشت میکند و نهادهها متناسب با نیاز آن محصول در اختیارش قرار میگیرد. این موضوع علاوه بر کاهش هزینههای پراکنده و خریدهای غیرهدفمند، باعث میشود تولید نهایی دقیقتر، اقتصادیتر و استانداردتر باشد.
کیفیت، قیمت و تعهد خرید؛ سه ضلع اصلی کشت قراردادی
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهادکشاورزی گلستان با تأکید بر اینکه کشاورزی قراردادی باید بر پایه تعهد روشن دو طرف باشد، گفت: کیفیت محصول، قیمت خرید و میزان تعهد طرفین باید از قبل مشخص شود. اگر کشاورز محصولی با کیفیت بالاتر تولید کند، باید پاداش آن را دریافت نماید؛ همانطور که در محصول چغندرقند، عیار محصول در قیمتگذاری اثر مستقیم دارد. مهقانی با اشاره به ضرورت حرکت به سمت مدلهای کیفیتگرا در محصولاتی مانند گندم، افزود: باید بهتدریج به سمتی حرکت کنیم که کیفیت، پروتئین، گلوتن و سایر شاخصهای فنی در قیمتگذاری نقش داشته باشند تا کشاورز برای تولید محصول بهتر انگیزه پیدا کند.
کاهش بار مالی دولت و افزایش بهرهوری؛ گامی بهسوی تحول ملی
مهقانی در پایان با اشاره به مزیتهای ملی کشت قراردادی، اظهار کرد: با گسترش این الگو، دولت از تصدیگری مستقیم در خرید و انبارداری فاصله میگیرد و بهجای آن، نقش نظارتی و حمایتی خواهد داشت. در نتیجه هم هزینههای عمومی کاهش مییابد و هم بهرهوری تولید در استان و کشور افزایش پیدا میکند. وی تأکید کرد که توسعه کشت قراردادی در گلستان، به معنای پایان دوران بلاتکلیفی محصول، افزایش بهرهوری منابع آب و خاک و تبدیل شدن کشاورز از یک تولیدکننده نگران به یک شریک تجاری مطمئن است؛ تحولی که گلستان را از تأمینکننده مواد اولیه خام، به قطب ارزشافزوده و صنایع تبدیلی در کشور تبدیل خواهد کرد و آینده کشاورزی این خطه را متحول میسازد.
محمدرضا صبوری، از روزنامهنگاران باسابقه و متعهد در تیم تحریریه مجله خبری است. او با سالها تجربه در عرصه رسانه، به عنوان یک تحلیلگر و گزارشگر قابل اعتماد شناخته میشود. صبوری به دلیل دقت، دانش و تخصص خود در پوشش اخبار مهم، به یکی از ستونهای اصلی تیم تبدیل شده است.